Stageverslag Tingeling   Gerrit Timmers

 Een aantal jaren geleden zond de schrijver K. Michel mij een brief met het verzoek of ik een avond die hij binnen Poëtry International organiseerde wilde presenteren. De termijn was zo kort dat ik mij niet kon losmaken uit al eerder aangegane verplichtingen en ik moest hem dus een nee verkopen. Hij had een boekje ingesloten met prachtige teksten: ´Tingeling en Totus´. Twee vreemde meneertjes, de eerste een optimist de tweede een somberman. Ik was direct gecharmeerd van de eerste figuur. Na alle voorstellingen over menselijk leed en innerlijke zoektochten wilde ik graag weer eens een voorstelling maken over het wonder dat leven heet. De verbazing waarmee de figuur Tingeling de wereld ondergaat sprak me aan, de poëtische manier van kijken en schrijven van de dichter daagde me uit om voor de tekst een toneelbeeld te verzinnen. Ik schreef hem dus terug dat ik zijn avond op Poëtry helaas niet kon verzorgen maar dat ik graag zijn tekst op de planken zou willen zetten. Die toestemming kreeg ik maar vervolgens was er jaren achtereen geen tijd voor om iets met de tekst te doen. Tot 1999.
De beslissing Tingeling in dat seizoen op het toneel te zetten viel samen met de ontmoeting met Michiel van de Burgt. Hij had mij een brief geschreven met een verzoek om zijn werk eens te bekijken en om te praten over een mogelijke stage. Als Rotterdammer kende hij ons werk. De foto’s en tekeningen van zijn decorwerk, voor een deel bij jeugdtheaterschool Hofplein, getuigden van inzet en veelzijdigheid. Maar naast zijn werk viel me nog iets anders op: Michiels oogopslag (zoals dat in ouderwets Nederlands heet). Open en met een soort verwondering. Ook meende ik in zijn gezicht enige gelijkenis te bespeuren met de schrijver zelf, K. Michels. Heel vaag vormden zich in mij een beeld van Michiel als Tingeling. Maar zover waren we nog niet.

Van de mentoren en leraren van de academie heeft bij mijn weten niemand de voorstelling gezien dus zal ik u er voor de goede orde eerst iets over vertellen. Want zonder kennis van de inhoud van het werk dan Michiel bij ons deed kan de betekenis van zijn stage onmogelijk worden beoordeeld.

Ik had mij bedacht dat je eigenlijk in het hoofd kijkt van meneer Tingeling. Je maakt mee wat hij beleeft en je kijkt door zijn ogen naar de wereld. Een wereld die gewoon onze wereld is maar die hij op een buitengewoon ongewone manier beleeft, waarin details het belang hebben van hoofdzaken en waarin ervaringen verhevigd zijn zonder dan er sprake is van malle sigaretjes of pilletjes. Tingeling kan zich verliezen in de nerven van het tafelblad. Maar hoe zet je dat op het toneel. Ik wilde het publiek in het hoofd van Tingeling laten kijken, kortom in mijn hoofd, in de rol van Tingeling. We maakten een uitvergroting van mijn hoofd (i.s.m. Sjoerd Didden) die ik kon dragen op mijn eigen hoofd en waarin zich een t.v. scherm bevond. Dat torste ik gedurende de voorstelling mee en terwijl ik mijn tekst zei kon het publiek in mijn hoofd zien door wat voor soort processen en beelden die tekst werd gegenereerd of tot wat voor soort beelden de teksten aanleiding gaven. Ik zat met mijn rug naar een wand die onze theaterzaal in tweeën deelde, met voor mij een klein publiek van 40 toeschouwers. Ik wilde dat de voorstelling de levendigheid zou hebben van het proces van het denken en verbeelden zelf en dus besloten we om de beelden ter plekke te maken. Achter de wand bevond zich, in de andere helft van onze zaal, een t.v. studio met drie camera’s. Op die manier konden we ter plekke op elkaar reageren en speelden we dus samen via de media.

Ons voorbereidend werk bestond dus uit het vervaardigen van grote hoeveelheden filmdecors, bij de verschillende belevingen en belevenissen van Tingeling, waarin zijn tegenspelers of objecten zich zouden kunnen verplaatsen. Van real-size tot miniatuur decors. Een ongelooflijke hoeveelheid werk variërend van papier-maché - tot houtconstructies en van schilder-, foto- en camerawerk tot het uitdiepen van teksten. Bij die laatste dramaturgische bezigheid kwam Michiels theaterervaring bij het Hofplein goed van pas. Ook zorgde Michiel in die voorbereidende fase voor de continuïteit terwijl ik vaker dan mij lief was mijn tijd buiten het atelier en repetitielokaal doorbracht in vergaderingen, bij andere voorstellingen en aan de computer. Vanaf 4 januari 1999 werkte hij drie dagen in de week in een kleine bovenruimte op OT. Vaak werkten we daar allebei maar nog vaker zat hij daar alleen of nam werk mee naar huis. Ik kon veel aan hem overlaten. Hij toonde veel eigen initiatief maar nooit op een manier die haaks stond op mijn bedoelingen en je kunt rustig zeggen dat ik weliswaar de eindverantwoordelijkheid had voor het decor maar dat het merendeel door Michiel is gemaakt en dat hij een groot aandeel heeft gehad in het bedenken ervan. Al werkend aan de decors en aan de camera posities en camera uitsneden leek het niet meer dan vanzelfsprekend dat Michiel dat camerawerk ook bij de voorstelling zou gaan doen. Vanaf 15 maart werkten we samen full time aan de productie. Quirijn Smits, vast technicus bij OT kwam onze gelederen versterken vanaf half mei. Hij zorgde voor het laswerk en het geluid bij de voorstelling. Ook zou hij het merendeel van het camerawerk gaan doen, maar met drie camera’s op de vloer zou hij het zonder Michiel niet hebben gered. Quirijn Smits belandde met Michiel van de Burgt al snel als tegenspelers in het hoofd van Tingeling, waarbij Michiel eigenlijk een soort jongere versie van Tingeling werd waar ik de Tingeling van middelbare leeftijd voor mijn rekening nam. Hier kwam Michiels spelervaring heel goed van pas. Hij mist wellicht nog de diepte en souplesse van een geschoold acteur maar hij kan een mooie inhoud geven aan een rol en bewaart daarbij zijn eigenheid en rust. Ik vroeg Rosa Knaup die aan de acteursstudio van OT had deelgenomen in 1998 en die juist de toneelschool in Arnhem had afgesloten om onze virtuele gelederen te versterken zodat Tingeling niet in een louter door mannen bevolkte wereld zou leven. We rondden het voorbereidend werk eind juni af met een voorstelling voor intimi.

Wanneer je in het theater een stage loopt moet je het eindresultaat kunnen smaken: de voorstelling. Inmiddels was Michiel onmisbaar geworden voor het stuk en vroeg ik hem, als gesalarieerd acteur en technicus, aan de tweede ronde mee te doen. In september namen we de draad van de repetities weer op. We speelden op de Rotterdamse Uitmarkt, overdag, enkele scènes van Tingeling in de foyer van de Rotterdamse schouwburg. De stad was vergeven van de cultuurzoekers en de voorstelling kreeg veel belangstelling. Daarbij bleek dat publiek, dat Tingeling had zien praten en denken, terug kwam om de ‘achterkant ‘ te zien, de studio waar de gedachten in het hoofd werden gemaakt. Zo kwamen we op het idee om aan beide kanten van de zaal publiek te zetten. Bij Tingeling en in zijn hoofd. Het publiek in de studio zou uiteindelijk ook figureren in het hoofd van Tingeling. Omdat het ons saai leek twee keer hetzelfde te moeten spelen lieten we het publiek halverwege de voorstelling wisselen van zaal. Zo stonden we uiteindelijk allemaal de hele avond voor het publiek. Ik als Tindeling die in zijn hoofd laat kijken, de anderen aan de andere kant van de muur als de gedachten in het hoofd van Tingeling die een heel eigen leven leiden. De première was op 7 oktober 1999. Het stuk is goed ontvangen door publiek en pers en heeft 15 voorstellingen beleefd in ons eigen pand op de Mullerpier. Gezien de complexiteit van de voorstelling zal het nooit mogelijk zijn ermee op tournee te gaan maar wanneer de gelegenheid daar is zullen we Onafhankelijk Toneel,OT,Rosa Knaup,Quirijn Smits,Michiel van de Burgt,Gerrit Timmers,Mirjam Koen,Tingeling,Tingeling en Totus,K.Michel,K. Michel,HKU,Hogeschool voor de Kunsten Utrecht,Maarten Laupman,Rotterdamde voorstelling zeker nog eens spelen op een plaats waar ze langdurig kan staan en met dezelfde rolbezetting.

Ik kan niet anders en zou ook niet anders willen zeggen dan dat deze samenwerking met Michiel meer is geworden dan een gewone stage. Niet alleen heeft hij als acteur en cameraman in deze voorstelling zijn eerste salaris verdiend maar hij heeft ook als beeldend vormgever en als acteur zijn stempel op de voorstelling gedrukt. Juist de veelzijdigheid van Michiel maakte dat hij zich in deze voorstelling als een vis in het water gevoeld moet hebben. Mijn verwachting is eigenlijk dat we Michiel na een aantal jaren iets heel anders zullen zien doen dat datgene waar hij nu voor wordt opgeleid: het ontwerpen van decors. Maar wat hij ook zal gaan doen het zal ongetwijfeld iets met theater van doen hebben. Regie, acteren, computeranimatie, camerawerk, het is hem allemaal toevertrouwd en alles wordt gedaan met evenveel liefde en inventiviteit. Daarbij is hij buitengewoon sociabel en geduldig. Wij hebben natuurlijk in een zeer ontspannen arbeidsverhouding met elkaar samengewerkt en het onderwerp was licht en vrolijk. Ik kan na deze samenwerking niet overzien of Michiel ook in staat zal zijn het hoofd te bieden aan zware onderwerpen en moeilijke werksituaties. Maar Michiel heeft een groot gevoel voor de humor en voor de poëzie van ons bestaan, hetgeen er ongetwijfeld voor zal zorgen dat hij in het theatervak, met de nodige relativering, het hoofd boven water zal weten te houden. Zijn motivatie is dezelfde als die van Tingeling: nieuwsgierigheid en verwondering. Michiel van de Burgt, een theaterman in hart en nieren en een Tingeling in zijn hoofd.

Gerrit Timmers, artistiek leider Onafhankelijk Toneel

Overzicht Tingeling >>
Recentie NRC Handelsblad >>